प्रस्तावना : विवाह म्हणजे केवळ दोन व्यक्तींचे मीलन नव्हे!

मानवी जीवनाच्या प्रवासात काही घटना अशा असतात की, त्या केवळ व्यक्तीच्या व्यक्तिगत आयुष्यापुरत्या मर्यादित राहत नाहीत; त्या कुटुंब, समाज, संस्कृती आणि भावी पिढ्यांच्या जडणघडणीवर दूरगामी परिणाम घडवून आणतात. विवाह ही त्यांपैकी एक अत्यंत महत्त्वाची घटना आहे.

भारतीय समाजव्यवस्थेत विवाहसंस्थेला प्राचीन काळापासून विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे. तथापि, विविध धार्मिक आणि तत्त्वज्ञानात्मक परंपरांमध्ये विवाहाचे स्वरूप, त्यामागील उद्देश आणि त्यासंबंधीच्या विधी यांमध्ये लक्षणीय भिन्नता आढळते.

बौद्धधम्माच्या दृष्टीने विवाहाचा विचार करताना सर्वप्रथम एक गोष्ट लक्षात घेतली पाहिजे की, तथागत बुद्धांनी विवाहाला आत्म्यांचे शाश्वत बंधन, दैवी पूर्वनियोजन अथवा जन्मजन्मांतरीचे अपरिवर्तनीय नाते म्हणून प्रतिपादित केलेले नाही. उलट, गृहस्थजीवनातील परस्पर जबाबदाऱ्या, नैतिक आचरण, विश्वास, संयम, सन्मान आणि कल्याणकारी सहजीवन यांना त्यांनी विशेष महत्त्व दिले.

बौद्धधम्मातील मंगल परिणय ही संकल्पना याच नैतिक अधिष्ठानावर समजून घेणे आवश्यक आहे.

‘मंगल’ म्हणजे केवळ शुभमुहूर्त, बाह्य विधी किंवा धार्मिक समारंभ नव्हे. व्यक्तीच्या जीवनात दुःख कमी करणाऱ्या, परस्पर स्नेह वाढविणाऱ्या आणि कल्याण घडविणाऱ्या आचरणाला बौद्धधम्मात खऱ्या अर्थाने मंगलत्व प्राप्त होते.

‘परिणय’ म्हणजे दोन स्वतंत्र व्यक्तींनी परस्पर संमतीने, समतेने आणि जबाबदारीने स्वीकारलेला सहजीवनाचा मार्ग.

म्हणूनच बौद्ध मंगल परिणय हा अधिकार गाजविण्याचा नव्हे, तर जबाबदारी स्वीकारण्याचा; वर्चस्व प्रस्थापित करण्याचा नव्हे, तर समता जोपासण्याचा; आणि केवळ सुखाची अपेक्षा करण्याचा नव्हे, तर परस्परांच्या सुखासाठी प्रयत्नशील राहण्याचा संस्कार आहे.

१. तथागत बुद्धांचा विवाहसंस्थेकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन

तथागत बुद्धांनी मानवी जीवनाचे विश्लेषण करताना दुःख, दुःखसमुदय, दुःखनिरोध आणि दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदा या चार आर्यसत्यांचे प्रतिपादन केले. ही शिकवण केवळ प्रव्रजित भिक्खू-भिक्खुणींसाठी मर्यादित नसून गृहस्थांच्या नैतिक जीवनालाही दिशादर्शक ठरते.

गृहस्थजीवनात व्यक्तीला कौटुंबिक जबाबदाऱ्या, आर्थिक प्रश्न, नातेसंबंध, संततीचे संगोपन आणि सामाजिक कर्तव्ये पार पाडावी लागतात. या सर्व व्यवहारांत लोभ, द्वेष, मोह, संशय, असत्य आणि अहंकार यांचा प्रभाव वाढल्यास कौटुंबिक जीवनात संघर्ष निर्माण होऊ शकतो.

त्याउलट प्रज्ञा, शील, करुणा, मैत्री, क्षमा आणि परस्पर आदर यांच्या आधारे गृहस्थजीवन जगले, तर वैवाहिक नाते अधिक स्थिर, विश्वासपूर्ण आणि अर्थपूर्ण बनू शकते.

बुद्धांनी गृहस्थजीवनाचा सरसकट निषेध केलेला नाही. त्यांनी गृहस्थांसाठी स्वतंत्र नैतिक मार्गदर्शन केले आहे. विशेषतः सिगालोवाद सुत्त, व्यग्घपज्ज सुत्त, दीघजाणु सुत्त, समजीविन सुत्त, महामंगल सुत्त आणि करणीय मेत्त सुत्त यांमधील शिकवण वैवाहिक जीवनाच्या संदर्भात अत्यंत महत्त्वपूर्ण ठरते.

याच शिकवणीच्या आधारे आधुनिक बौद्ध मंगल परिणय संस्काराला एक सुसंगत धम्माधिष्ठित स्वरूप देता येते.

२. महामंगल सुत्त : वैवाहिक जीवनाच्या मंगलत्वाचा मूलाधार

बौद्ध वाङ्मयातील महामंगल सुत्त हे गृहस्थजीवनाच्या कल्याणकारी तत्त्वांचे अत्यंत प्रभावी प्रतिपादन करणारे सुत्त आहे. खुद्दकनिकायातील खुद्दकपाठ आणि सुत्तनिपात या दोन्ही ग्रंथांमध्ये ते आढळते.

या सुत्तात एका देवतेने तथागत बुद्धांना जीवनातील सर्वोत्तम मंगल कोणते, असा प्रश्न विचारला. बुद्धांनी उत्तरादाखल अंधश्रद्धा, ग्रहदशा किंवा बाह्य कर्मकांड यांपेक्षा सदाचार, विवेक, कर्तव्यनिष्ठा, संयम आणि प्रज्ञा यांवर आधारित मंगलत्व स्पष्ट केले.

पालि गाथा

मातापितु उपट्ठानं, पुत्तदारस्स सङ्गहो।

अनाकुला च कम्मन्ता, एतं मङ्गलमुत्तमं॥

मराठी अर्थ : आई-वडिलांची सेवा करणे, पत्नी व संततीचे योग्य पालनपोषण आणि हितरक्षण करणे, तसेच आपले व्यवहार सुव्यवस्थित व अडथळेविरहित ठेवणे, हे सर्वोत्तम मंगल आहे.

संदर्भ : खुद्दकपाठ ५; सुत्तनिपात २.४, महामंगल सुत्त.

या गाथेतील ‘पुत्तदारस्स सङ्गहो’ हा शब्दप्रयोग विशेष चिंतनास पात्र आहे. प्राचीन पालि भाषेत तो पत्नी आणि संततीच्या संगोपनाशी संबंधित आहे. तथापि, या शिकवणीचा आधुनिक वैवाहिक जीवनातील व्यापक नैतिक आशय समजून घेताना दोन्ही जीवनसाथींचे परस्पर हितरक्षण, सहकार्य आणि जबाबदारी यांवर भर देता येतो.

विवाहानंतर कुटुंबाचा विस्तार होतो. दोन व्यक्तींबरोबर दोन कुटुंबांच्या सामाजिक आणि भावनिक नात्यांचाही संबंध निर्माण होतो. अशा परिस्थितीत केवळ आर्थिक व्यवस्था पुरेशी नसते; भावनिक सुरक्षितता, आरोग्य, संवाद, शिक्षण आणि परस्पर विश्वास यांनाही तितकेच महत्त्व असते.

महामंगल सुत्तातील दुसरी महत्त्वपूर्ण गाथा अशी आहे :

दानञ्च धम्मचरिया च, ञातकानञ्च सङ्गहो।

अनवज्जानि कम्मानि, एतं मङ्गलमुत्तमं॥

मराठी अर्थ : दान करणे, धम्मानुसार आचरण करणे, नातेवाइकांचे हितरक्षण करणे आणि निर्दोष कर्मे करणे, हे सर्वोत्तम मंगल आहे.

ही गाथा वैवाहिक जीवनाला सामाजिक उत्तरदायित्वाची जोड देते. विवाह म्हणजे केवळ स्वतःच्या सुखाचा विचार करणे नव्हे. समाजातील गरजू व्यक्तींना मदत करणे, कुटुंबातील वृद्धांचा आदर करणे आणि नैतिक मार्गाने उपजीविका करणे, या गोष्टींमुळे गृहस्थजीवनाला व्यापक सामाजिक अर्थ प्राप्त होतो.

आज अनेक विवाहसमारंभांत भव्य सजावट, महागडी वस्त्रे आणि आर्थिक प्रदर्शन यांना प्राधान्य दिले जाते. परंतु बुद्धांच्या मंगल संकल्पनेनुसार विवाहाचे वास्तविक सौंदर्य त्याच्या खर्चात नसून त्यातून स्वीकारल्या जाणाऱ्या नैतिक मूल्यांत आहे.

३. सिगालोवाद सुत्त : पती-पत्नींच्या परस्पर कर्तव्यांची धम्मसंहिता

दीघनिकायातील ३१ वे सिगालोवाद सुत्त हे बौद्ध गृहस्थनीतीचे एक अत्यंत महत्त्वपूर्ण सुत्त आहे.

राजगृह येथे सिगाल नावाचा एक तरुण सहा दिशांना नमस्कार करीत होता. त्याला भेटल्यानंतर तथागत बुद्धांनी दिशांच्या पूजेचा नैतिक अर्थ स्पष्ट केला.

पूर्व दिशा म्हणजे माता-पिता, दक्षिण दिशा म्हणजे आचार्य, पश्चिम दिशा म्हणजे पत्नी व कुटुंब, उत्तर दिशा म्हणजे मित्र, अधोदिशा म्हणजे कामगार व सहकारी आणि ऊर्ध्वदिशा म्हणजे श्रमण-ब्राह्मण.

येथे बुद्धांनी बाह्य दिशापूजेला मानवी संबंधांतील परस्पर कर्तव्यांचे स्वरूप दिले.

पतीची पत्नीप्रती पाच कर्तव्ये

मूळ पालि सुत्तातील महत्त्वाचे शब्द असे आहेत :

सम्माननाय, अनवमाननाय, अनतिचरियाय, इस्सरियवोस्सग्गेन, अलङ्कारानुप्पदानेन।

यांचा आशय पुढीलप्रमाणे आहे :

•    पत्नीचा सन्मान करणे.

•    तिचा अपमान अथवा अवमान न करणे.

•    वैवाहिक निष्ठेचे पालन करणे.

•    घरातील निर्णय आणि अधिकारांत तिला योग्य स्थान देणे.

•    तिच्या गरजा आणि आनंदाची काळजी घेणे; मूळ सुत्तात अलंकार प्रदान करण्याचा उल्लेख आहे.

पत्नीची पतीप्रती पाच कर्तव्ये

सुत्तात पत्नीच्या जबाबदाऱ्यांमध्ये गृहव्यवहाराची योग्य व्यवस्था, संबंधित व्यक्तींशी सौजन्यपूर्ण वर्तन, वैवाहिक निष्ठा, संपत्तीचे रक्षण आणि कार्यकुशलता यांचा समावेश आहे.

हे निर्देश तत्कालीन सामाजिक व गृहव्यवस्थेच्या पार्श्वभूमीवर दिलेले आहेत. त्यांचे आधुनिक विवेचन करताना घरकाम, अर्थार्जन, कुटुंबव्यवस्था आणि निर्णयप्रक्रिया या सर्व जबाबदाऱ्या स्त्री-पुरुषांनी परस्पर क्षमतेनुसार व संमतीने वाटून घेणे अधिक समताधिष्ठित ठरते.

सिगालोवाद सुत्ताचा मुख्य संदेश असा की, वैवाहिक नाते एकतर्फी अधिकारांवर नव्हे, तर परस्पर सन्मान आणि कर्तव्यपालनावर टिकते.

बुद्धांच्या या शिकवणीचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांनी पत्नीचा अवमान न करण्यावर आणि तिला अधिकार देण्यावर स्पष्ट भर दिला. प्राचीन सामाजिक संदर्भात हे विधान विशेष महत्त्वाचे आहे.

आधुनिक समाजात पती-पत्नी दोघेही शिक्षित, आर्थिकदृष्ट्या सक्षम आणि स्वतंत्र विचारांचे असू शकतात. अशा वेळी वैवाहिक नात्यातील समतेचा अर्थ केवळ औपचारिक समानता नसून दोघांच्याही व्यक्तिमत्त्वाला, स्वाभिमानाला आणि निर्णयस्वातंत्र्याला मान्यता देणे हा आहे.

ज्या घरात एका व्यक्तीचा आवाज सतत दडपला जातो, तेथे खऱ्या अर्थाने मंगलत्व नांदू शकत नाही.

४. नकुलपिता आणि नकुलमाता : आदर्श सहजीवनाची बौद्ध साहित्यामधील कथा

अंगुत्तरनिकायातील समजीविन सुत्त (अंगुत्तरनिकाय ४.५५) हे वैवाहिक जीवनाच्या संदर्भात विशेष उल्लेखनीय आहे.

या सुत्तात नकुलपिता आणि नकुलमाता हे गृहस्थ दांपत्य तथागत बुद्धांच्या सान्निध्यात येते. त्यांच्या सहजीवनात परस्पर निष्ठा आणि स्नेह यांना महत्त्वाचे स्थान असते.

ते बुद्धांना सांगतात की, त्यांच्या वैवाहिक जीवनात त्यांनी एकमेकांप्रती निष्ठा जपली आहे. वर्तमान जीवनाप्रमाणे भविष्यातील अस्तित्वातही परस्परांचा सहवास लाभावा, अशी इच्छा ते व्यक्त करतात.

त्यावर बुद्ध चार गुणांचे महत्त्व सांगतात.

पालि सुत्तातील मूलभूत वचन

उभोव अस्सु समसद्धा समसीला समचागा समपञ्ञा।

मराठी अर्थ : पती आणि पत्नी हे दोघेही श्रद्धेने समान, शीलाने समान, त्यागशीलतेने समान आणि प्रज्ञेने समान असावेत.

संदर्भ : अंगुत्तरनिकाय ४.५५, समजीविन सुत्त.

या चार गुणांचे वैवाहिक जीवनातील महत्त्व अत्यंत व्यापक आहे.

समसद्धा — समान श्रद्धा

याचा अर्थ दोघांनी प्रत्येक विषयावर एकसारखेच मत ठेवले पाहिजे, असा नाही. परंतु जीवनातील मूलभूत नैतिक मूल्यांविषयी परस्पर समज असणे आवश्यक आहे.

समसीला — समान शील

सत्य, अहिंसा, निष्ठा, संयम आणि सदाचार यांचे पालन दोघांनीही केले पाहिजे. एका व्यक्तीला नैतिक नियम लागू आणि दुसरीला त्यातून सूट, अशी व्यवस्था धम्मसंगत ठरू शकत नाही.

समचागा — समान त्यागशीलता

वैवाहिक जीवनात अनेकदा स्वतःच्या अपेक्षांवर मर्यादा घालाव्या लागतात. परंतु त्याग एकाच व्यक्तीने सतत करावा, ही समता नव्हे. परस्परांचे हित साधण्यासाठी दोघांनीही आवश्यक ते सहकार्य आणि त्याग करणे अपेक्षित आहे.

समपञ्ञा — समान प्रज्ञा

प्रज्ञा म्हणजे केवळ शैक्षणिक पदवी किंवा बौद्धिक क्षमता नव्हे. परिस्थितीचे योग्य आकलन, निर्णयक्षमता, भावनिक परिपक्वता आणि परिणामांचा विचार करण्याची वृत्ती हीदेखील प्रज्ञेची व्यावहारिक रूपे आहेत.

नकुलपिता आणि नकुलमाता यांची कथा केवळ आदर्श प्रेमसंबंधाची कथा नाही; ती नैतिक सामंजस्याची शिकवण आहे.

या सुत्तात बुद्धांनी भविष्यातील जीवनाविषयीच्या त्यांच्या प्रश्नाला उत्तर दिले आहे. मात्र त्यातून विवाह हा कोणत्याही परिस्थितीत न तुटणारा दैवी बंध आहे, असा निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही. सुत्ताचा मुख्य भर श्रद्धा, शील, त्याग आणि प्रज्ञा यांच्या सामंजस्यावर आहे.

५. पंचशील : मंगल परिणयाचा नैतिक पाया

बौद्धधम्मात गृहस्थ उपासक-उपासिकांसाठी पंचशीलांना मूलभूत महत्त्व आहे.

मंगल परिणयाच्या प्रसंगी पंचशील ग्रहण करणे हा अनेक आधुनिक बौद्ध विवाहपद्धतींतील महत्त्वाचा भाग आहे. या पाच शिक्षापदांचा वैवाहिक जीवनाशी अत्यंत निकटचा संबंध आहे.

पंचशीलांचे पालन म्हणजे केवळ धार्मिक वचनांचा उच्चार नव्हे; ते दैनंदिन जीवनातील आचरणाचे प्रशिक्षण आहे.

उदाहरणार्थ, पहिले शील वैवाहिक नात्यातील शारीरिक हिंसेच्या निषेधाला नैतिक आधार देते. त्याचा व्यापक आशय मानसिक छळ, धमकी आणि अपमानासारख्या वर्तनाचाही त्याग करण्यास प्रेरित करतो.

चौथे शील विश्वासार्ह संवादाचे महत्त्व स्पष्ट करते. सतत खोटे बोलणे, आर्थिक गोष्टी लपविणे किंवा परस्परांची दिशाभूल करणे यांमुळे वैवाहिक विश्वास कमकुवत होतो.

पाचवे शील विशेष महत्त्वाचे आहे. व्यसनाधीनतेमुळे आर्थिक हानी, कौटुंबिक संघर्ष आणि आरोग्यविषयक समस्या निर्माण होऊ शकतात. म्हणून प्रमादापासून दूर राहण्याची शिकवण गृहस्थजीवनाच्या संरक्षणासाठी उपयुक्त ठरते.

पंचशील हे सुखी संसाराची हमी देणारे जादुई सूत्र नाही; परंतु विवेकपूर्ण आणि अहिंसक सहजीवनासाठी ते भक्कम नैतिक आधार प्रदान करते.

६. करणीय मेत्त सुत्त : वैवाहिक जीवनातील मैत्री आणि करुणेचे तत्त्वज्ञान

बौद्धधम्मात मेत्ता म्हणजे निरपेक्ष मैत्रीभावना. ही भावना केवळ प्रिय व्यक्तीपुरती मर्यादित नसून सर्व प्राणिमात्रांच्या कल्याणाची आकांक्षा व्यक्त करते.

खुद्दकनिकायातील करणीय मेत्त सुत्त (सुत्तनिपात १.८) या भावनेचे अत्यंत सुंदर प्रतिपादन करते.

पालि गाथा

माता यथा नियं पुत्तं, आयुसा एकपुत्तमनुरक्खे।

एवम्पि सब्बभूतेसु, मानसं भावये अपरिमाणं॥

मराठी अर्थ : ज्याप्रमाणे माता आपल्या एकुलत्या एक मुलाचे स्वतःच्या प्राणांची पर्वा न करता रक्षण करते, त्याप्रमाणे सर्व प्राणिमात्रांविषयी अपरिमित मैत्रीभावना विकसित करावी.

ही गाथा मुळात सर्व प्राणिमात्रांविषयी मैत्रीभावना विकसित करण्याची शिकवण देते. वैवाहिक जीवनात तिचा उपयोग परस्परांच्या कल्याणाविषयी संवेदनशील राहण्यासाठी करता येतो.

वैवाहिक जीवनात प्रेमाची सुरुवात अनेकदा आकर्षणातून होते. परंतु आकर्षण आणि मैत्रीभावना यांमध्ये मूलभूत अंतर आहे.

आकर्षणामध्ये व्यक्तीला दुसऱ्याकडून काहीतरी प्राप्त करण्याची अपेक्षा असू शकते. मेत्तेमध्ये मात्र दुसऱ्या व्यक्तीच्या कल्याणाची सदिच्छा प्रधान असते.

म्हणूनच वैवाहिक जीवनातील मैत्री म्हणजे केवळ एकत्र राहणे नव्हे; तर एकमेकांच्या व्यक्तिमत्त्वाला विकसित होण्यासाठी पोषक वातावरण निर्माण करणे होय.

बौद्ध तत्त्वज्ञानातील चार ब्रह्मविहार या संदर्भात विशेष महत्त्वाचे आहेत.

•    मेत्ता : परस्परांच्या सुखाची सदिच्छा.

•    करुणा : दुःखाच्या प्रसंगी संवेदनशीलतेने मदत करणे.

•    मुदिता : एकमेकांच्या यशात मनापासून आनंद मानणे.

•    उपेक्खा : परिस्थितीकडे समतोल, विवेकपूर्ण आणि अनासक्त मनाने पाहणे.

या चार भावनांचा विकास झाल्यास वैवाहिक संबंधातील अनावश्यक स्पर्धा, मत्सर आणि स्वार्थी अपेक्षा कमी करण्यास मदत होऊ शकते.

विशेषतः मुदिता हे तत्त्व आजच्या काळात महत्त्वाचे आहे. पत्नीची शैक्षणिक किंवा व्यावसायिक प्रगती पतीसाठी आनंदाची बाब असावी; त्याचप्रमाणे पतीच्या यशात पत्नीने आनंद मानावा. दोघांपैकी कोणाच्याही प्रगतीमुळे दुसऱ्याच्या स्वाभिमानाला धक्का बसण्याची आवश्यकता नाही.

जिथे परस्परांची प्रगती ही स्पर्धा न राहता सामूहिक आनंदाचा विषय बनते, तिथे वैवाहिक नात्याला खऱ्या अर्थाने मैत्रीचे स्वरूप प्राप्त होते.

७. गृहस्थजीवनातील आर्थिक नीती : व्यग्घपज्ज सुत्त आणि अनण सुत्त

विवाहानंतर निर्माण होणाऱ्या अनेक समस्यांमध्ये आर्थिक प्रश्नांना महत्त्वाचे स्थान असते. उत्पन्न, खर्च, बचत, कर्ज, संपत्ती आणि भविष्यातील सुरक्षितता यांसंबंधी मतभेद निर्माण होऊ शकतात.

बौद्धधम्मात आर्थिक जीवनाकडे केवळ भौतिक संपत्तीच्या दृष्टिकोनातून पाहिलेले नाही. संपत्ती मिळविण्याची पद्धत, तिचा योग्य उपयोग आणि तिच्यामुळे निर्माण होणारे नैतिक परिणाम यांचाही विचार केलेला आहे.

अंगुत्तरनिकायातील दीघजाणु किंवा व्यग्घपज्ज सुत्त (अंगुत्तरनिकाय ८.५४) गृहस्थाच्या वर्तमान जीवनातील कल्याणासाठी चार गुण सांगते.

उट्ठानसम्पदा म्हणजे उद्योगशीलता, आरक्खसम्पदा म्हणजे संपत्तीचे संरक्षण, कल्याणमित्तता म्हणजे चांगल्या व्यक्तींची संगत आणि समजीविकता म्हणजे उत्पन्न व खर्च यांमध्ये संतुलन राखून जीवन जगणे.

वैवाहिक जीवनात या चार तत्त्वांचा अवलंब अत्यंत उपयुक्त ठरतो.

पती-पत्नींनी आपल्या उत्पन्नाचा विचार करून आर्थिक नियोजन करणे, अनावश्यक खर्च टाळणे, भविष्याची तरतूद करणे आणि आर्थिक निर्णयांत पारदर्शकता राखणे आवश्यक आहे.

अनण सुत्तातील चार प्रकारची सुखे

अंगुत्तरनिकाय मधील ‘अनण सुत्त’ गृहस्थासाठी चार सुखांचे विवेचन करते.

•    अत्थिसुख : न्याय्य मार्गाने मिळविलेल्या संपत्तीचे सुख.

•    भोगसुख : त्या संपत्तीचा योग्य उपभोग घेण्याचे आणि पुण्यकर्मासाठी उपयोग करण्याचे सुख.

•    आनण्यसुख : ऋणमुक्त असण्याचे सुख.

•    अनवज्जसुख : निर्दोष शारीरिक, वाचिक आणि मानसिक आचरणाचे सुख.

या सुत्तात निर्दोष आचरणाच्या सुखाला विशेष महत्त्व दिले आहे.

याचा अर्थ संपत्तीचा त्याग करणे हाच गृहस्थाचा मार्ग आहे, असा नाही. उलट, संपत्ती मिळविताना आणि तिचा उपभोग घेताना नैतिकता जपली पाहिजे.

मंगल परिणयाच्या प्रसंगी हा विचार विशेष महत्त्वाचा ठरतो.

आज अनेक विवाहांमध्ये सामाजिक प्रतिष्ठेच्या नावाखाली अनावश्यक खर्च केला जातो. काही कुटुंबे विवाहसमारंभासाठी मोठ्या प्रमाणात कर्ज घेतात. अशा परिस्थितीत विवाह हा आनंदाचा प्रसंग न राहता आर्थिक तणावाचे कारण ठरू शकतो.

बौद्ध मंगल परिणयाने साधेपणा, स्वाभिमान आणि आर्थिक विवेक यांचा आदर्श समाजासमोर ठेवला पाहिजे.

८. बौद्ध मंगल परिणय आणि स्त्री-पुरुष समानता

बौद्धधम्माच्या आधुनिक सामाजिक आशयाचा विचार करताना स्त्री-पुरुष समानतेचा प्रश्न टाळता येत नाही.

तथागत बुद्धांच्या काळात भारतीय समाजात स्त्रियांच्या सामाजिक स्थानावर अनेक मर्यादा होत्या. अशा परिस्थितीत भिक्खुणी संघाची स्थापना आणि स्त्रियांच्या आध्यात्मिक क्षमतेला मिळालेली मान्यता या बौद्ध इतिहासातील महत्त्वपूर्ण घटना आहेत.

थेरीगाथा या ग्रंथामध्ये अनेक भिक्खुणींच्या आध्यात्मिक अनुभवांना स्वतंत्र अभिव्यक्ती प्राप्त झाली आहे. हा ग्रंथ स्त्रियांच्या प्रज्ञा, साधना आणि मुक्तीक्षमतेचा महत्त्वपूर्ण साहित्यिक पुरावा आहे.

तथापि, प्राचीन बौद्ध समाजातील सर्व व्यवहार आधुनिक अर्थाने पूर्णतः समताधिष्ठित होते, असा इतिहासदृष्ट्या अतिशयोक्त निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही.

बौद्धधम्मातील नैतिक आणि प्रज्ञाधिष्ठित तत्त्वांचा आधुनिक समाजात विकास करताना स्त्री-पुरुषांच्या समान मानवी प्रतिष्ठेला मध्यवर्ती स्थान देणे आवश्यक आहे.

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आणि बौद्ध वैवाहिक मूल्ये

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी भारतीय समाजातील जातिभेद, स्त्रीदास्य, सामाजिक विषमता आणि अन्यायकारक परंपरांवर मूलभूत टीका केली.

त्यांच्या सामाजिक तत्त्वज्ञानात स्वातंत्र्य, समता आणि बंधुता या मूल्यांना मध्यवर्ती स्थान होते. त्यांनी स्त्रियांचे कायदेशीर अधिकार, वैवाहिक न्याय आणि सामाजिक प्रतिष्ठा यांसाठी केलेले प्रयत्न आधुनिक भारताच्या इतिहासात विशेष महत्त्वाचे आहेत.

आंबेडकरी बौद्ध समाजातील मंगल परिणय या संस्काराचा विचार करताना या मूल्यांना विसरता येणार नाही.

मंगल परिणयात दारक आणि दारिका हे दोघेही स्वतंत्र व्यक्तिमत्त्वाचे, समान मानवी प्रतिष्ठेचे आणि निर्णयक्षमतेचे धनी आहेत, ही भूमिका स्वीकारली पाहिजे.

विवाहाच्या नावाखाली जातीय श्रेष्ठत्व, हुंडा, स्त्रीचा अपमान, अंधश्रद्धा किंवा आर्थिक शोषण यांना स्थान असू नये.

मंगल परिणयाचे वास्तविक धम्ममूल्य हे विवाह किती भव्य झाला यावर अवलंबून नसून, विवाहानंतर दोघे किती समतेने आणि सन्मानाने जीवन जगतात यावर अवलंबून असते.

९. बौद्ध मंगल परिणयातील धार्मिक विधी : परंपरा आणि तात्त्विक अर्थ

बौद्ध मंगल परिणयाच्या विधींचा विचार करताना एक ऐतिहासिक बाब स्पष्ट करणे आवश्यक आहे.

पालि तिपिटकात आधुनिक काळात प्रचलित असलेल्या संपूर्ण बौद्ध विवाहसमारंभाची एकच, सर्व बौद्धांसाठी अनिवार्य अशी विधिसंहिता आढळत नाही.

बौद्ध समाजातील विवाहपद्धती देश, प्रदेश, संस्कृती आणि सामाजिक परंपरेनुसार विकसित झालेल्या आहेत. महाराष्ट्रातील आंबेडकरी बौद्ध विवाहपद्धतींमध्ये बुद्धवंदना, त्रिशरण, पंचशील, परित्तपाठ, मंगलगाथा, परस्पर संमती आणि धम्मोपदेश यांना महत्त्व दिले जाते.

या विधींचा तात्त्विक अर्थ समजून घेणे आवश्यक आहे.

त्रिशरण ग्रहण

बुद्धं सरणं गच्छामि।

धम्मं सरणं गच्छामि।

सङ्घं सरणं गच्छामि।

त्रिशरण म्हणजे बुद्ध, धम्म आणि संघ या त्रिरत्नांना जीवनातील मार्गदर्शक म्हणून स्वीकारणे.

बुद्ध म्हणजे प्रज्ञा आणि जागृतीचा आदर्श; धम्म म्हणजे नैतिक आणि मुक्तिमार्गदर्शक शिकवण; तर संघ म्हणजे त्या मार्गाचे आचरण करणाऱ्या साधकांचा समुदाय.

वैवाहिक जीवनात त्रिशरणाचा आशय असा घेता येईल की, दांपत्याने अंधानुकरणापेक्षा विवेकाला, हिंसेपेक्षा करुणेला आणि अहंकारापेक्षा सहकार्याला प्राधान्य द्यावे.

पंचशील ग्रहण

विवाहाच्या प्रसंगी पंचशील ग्रहण करण्यामागे दांपत्याच्या नैतिक जीवनाची जाणीव दृढ करणे हा उद्देश असतो.

पंचशील हे केवळ विवाहदिनी उच्चारायचे शब्द नसून संपूर्ण आयुष्यात आचरणात आणण्याची शिक्षापदे आहेत.

महामंगल सुत्त आणि परित्तपाठ

महामंगल सुत्त, रतन सुत्त आणि करणीय मेत्त सुत्त यांचा पाठ अनेक बौद्ध मंगलसमारंभांत केला जातो.

या सुत्तांचे पठण श्रद्धा, धम्मस्मरण, मंगलभावना आणि मानसिक प्रसन्नता यांना पोषक ठरते.

परंतु केवळ सुत्तपठणामुळे सर्व वैवाहिक समस्या आपोआप दूर होतात, अशी धारणा बौद्धधम्माच्या कर्मप्रधान आणि प्रज्ञाधिष्ठित शिकवणीशी सुसंगत नाही.

सुत्तपठणाचा खरा लाभ त्यातील मूल्ये समजून घेऊन त्यांचे आचरण करण्यात आहे.

१०. मंगल परिणयातील परस्पर प्रतिज्ञा : आधुनिक धम्माधिष्ठित मांडणी

प्राचीन पालि ग्रंथांत पुढील शब्दांत विवाहप्रतिज्ञा दिलेल्या नाहीत. तथापि, सिगालोवाद सुत्त, समजीविन सुत्त, पंचशील आणि महामंगल सुत्त यांच्या नैतिक आशयावर आधारित आधुनिक मंगल परिणयात पुढील प्रतिज्ञांचा समावेश करता येईल.

धम्माधिष्ठित मंगल परिणय प्रतिज्ञा — प्रस्तावित स्वरूप

आम्ही दोघेही परस्पर संमतीने, पूर्ण जाणीवपूर्वक आणि स्वेच्छेने सहजीवनाचा स्वीकार करीत आहोत.

आम्ही एकमेकांच्या मानवी प्रतिष्ठेचा, स्वातंत्र्याचा आणि व्यक्तिमत्त्वाचा सन्मान करू.

आम्ही परस्परांशी सत्यनिष्ठ, विश्वासू आणि प्रामाणिक राहण्याचा प्रयत्न करू.

आम्ही हिंसा, अपमान, अन्याय आणि शोषणापासून दूर राहू.

आम्ही सुख-दुःखाच्या प्रसंगी एकमेकांना आधार देऊ आणि संवादाने मतभेद सोडविण्याचा प्रयत्न करू.

आम्ही माता-पिता, कुटुंबीय आणि समाजाप्रती आपली नैतिक जबाबदारी पार पाडू.

आम्ही बुद्धांच्या प्रज्ञा, शील, करुणा आणि मैत्री या मूल्यांच्या आधारे आपले सहजीवन घडविण्याचा प्रयत्न करू.

या प्रतिज्ञा कोणत्याही व्यक्तीचे स्वातंत्र्य नष्ट करणाऱ्या नसून परस्पर जबाबदारीची जाणीव करून देणाऱ्या आहेत.

तसेच विवाहाची वैधता ही संबंधित कायद्यांनुसार आवश्यक असलेल्या अटी आणि नोंदणी प्रक्रियेवर अवलंबून असते. धार्मिक मंगलविधी आणि विवाहाची कायदेशीर पूर्तता यांतील फरक लक्षात घेणे आवश्यक आहे.

११. वैवाहिक संघर्ष आणि बुद्धांचा मध्यममार्ग

कोणत्याही दोन व्यक्तींचे स्वभाव, अनुभव, अपेक्षा आणि विचार पूर्णपणे सारखे असतीलच असे नाही. त्यामुळे वैवाहिक जीवनात मतभेद निर्माण होणे ही असामान्य गोष्ट नाही.

परंतु मतभेदांचे रूपांतर द्वेष, हिंसा किंवा अपमानात होऊ न देणे ही नैतिक जबाबदारी आहे.

बुद्धांच्या मध्यमप्रतिपदेचा व्यापक नैतिक आशय येथे उपयुक्त ठरतो. अति आसक्ती आणि अति द्वेष, दोन्ही मानसिक अशांततेला पोषक ठरू शकतात.

धम्मपदातील एक महत्त्वपूर्ण गाथा आहे :

न हि वेरेन वेरानि, सम्मन्तीध कुदाचनं।

अवेरेन च सम्मन्ति, एस धम्मो सनन्तनो॥

मराठी अर्थ : वैराने वैर कधीही शांत होत नाही. अवैरानेच वैर शांत होते. हा सनातन धम्मनियम आहे.

संदर्भ : धम्मपद, यमकवग्ग, गाथा ५.

वैवाहिक जीवनात या गाथेचा अर्थ अत्यंत महत्त्वपूर्ण आहे.

एका व्यक्तीच्या कठोर शब्दांना दुसऱ्याने अधिक कठोर शब्दांनी उत्तर दिल्यास संघर्ष वाढत जातो. त्याउलट संयम, शांत संवाद आणि परिस्थितीचे सम्यक आकलन यांमुळे मतभेद कमी होऊ शकतात.

मात्र अवैराचा अर्थ अन्याय किंवा हिंसा निमूटपणे सहन करणे असा नाही. अहिंसा आणि करुणा या मूल्यांमध्ये स्वतःच्या सुरक्षिततेचे आणि प्रतिष्ठेचे संरक्षणही अंतर्भूत आहे. हिंसक किंवा छळात्मक संबंधांमध्ये योग्य मदत घेणे, सुरक्षितता सुनिश्चित करणे आणि आवश्यक ते कायदेशीर संरक्षण मिळविणे महत्त्वाचे आहे.

धम्म म्हणजे दुःखाचे समर्थन नव्हे; तर दुःखाच्या कारणांचे विवेकपूर्ण निराकरण करण्याचा मार्ग आहे.

१२. मंगल परिणय : दोन व्यक्तींपासून कल्याणकारी समाजाकडे

बौद्धधम्मातील गृहस्थजीवनाचे एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे व्यक्तिगत सदाचार आणि सामाजिक कल्याण यांचा परस्पर संबंध.

सदाचाराने जगणारी व्यक्ती कुटुंबाच्या कल्याणात योगदान देते. परस्पर सन्मानावर आधारित कुटुंब समाजातील नैतिक संबंध अधिक दृढ करण्यास मदत करू शकते.

मंगल परिणयाच्या निमित्ताने दांपत्याने केवळ स्वतःच्या भविष्याचा विचार न करता समाजातील वंचित, दुर्बल आणि गरजू व्यक्तींप्रती संवेदनशीलता विकसित करणे आवश्यक आहे.

दान, शिक्षण, आरोग्य, पर्यावरणसंवर्धन आणि सामाजिक समता या क्षेत्रांत कुटुंबाचे योगदान असू शकते.

अशा प्रकारे मंगल परिणय हा केवळ व्यक्तिगत आनंदाचा समारंभ न राहता धम्माधिष्ठित सामाजिक जीवनाची सुरुवात ठरू शकतो.

या संदर्भात महामंगल सुत्तातील पुढील गाथा अत्यंत समर्पक आहे :

गारवो च निवातो च, सन्तुट्ठी च कतञ्ञुता।

कालेन धम्मस्सवनं, एतं मङ्गलमुत्तमं॥

मराठी अर्थ : आदरभाव, नम्रता, संतोष, कृतज्ञता आणि योग्य वेळी धम्मश्रवण करणे, हे सर्वोत्तम मंगल आहे.

विवाहानंतर अनेक वर्षे एकत्र राहूनही परस्परांविषयी आदर आणि कृतज्ञता टिकवून ठेवणे हे सहजीवनाचे मोठे यश आहे.

नात्यांमध्ये कृतज्ञता नष्ट झाली की, एकमेकांनी केलेले प्रयत्न गृहीत धरले जातात. म्हणूनच बुद्धांनी प्रतिपादित केलेली कृतज्ञता ही केवळ सामाजिक शिष्टाचार नसून मानवी संबंधांचे महत्त्वपूर्ण नैतिक मूल्य आहे.

१३. उपसंहार : मंगल परिणयाचा खरा अर्थ

बौद्ध मंगल परिणय हा बाह्य कर्मकांडापेक्षा नैतिक जीवनमूल्यांना अधिक महत्त्व देणारा सहजीवनाचा संस्कार म्हणून विकसित व्हायला हवा.

महामंगल सुत्त आपल्याला कुटुंबकल्याण, सदाचार आणि कृतज्ञतेची शिकवण देते. सिगालोवाद सुत्त परस्पर सन्मान आणि जबाबदारीचे तत्त्व स्पष्ट करते. समजीविन सुत्त श्रद्धा, शील, त्याग आणि प्रज्ञा यांच्या सामंजस्यावर भर देते. करणीय मेत्त सुत्त अपरिमित मैत्रीभावनेची प्रेरणा देते. पंचशील वैवाहिक जीवनाला नैतिक अधिष्ठान प्रदान करतात.

या सर्व शिकवणींचा एकत्रित विचार केल्यास बौद्ध मंगल परिणयाची एक व्यापक संकल्पना स्पष्ट होते.

विवाह म्हणजे दोन व्यक्तींनी आपले स्वतंत्र अस्तित्व नष्ट करून एकमेकांमध्ये विलीन होणे नव्हे. उलट, दोन स्वतंत्र व्यक्तिमत्त्वांनी परस्परांचा आदर राखून, एकमेकांच्या विकासाला साहाय्य करून आणि जीवनातील जबाबदाऱ्या समतेने स्वीकारून पुढे जाणे होय.

प्रेमाला प्रज्ञेची, स्नेहाला शीलाची, सहवासाला मैत्रीची आणि जबाबदारीला करुणेची जोड मिळाली, तर वैवाहिक जीवन अधिक अर्थपूर्ण होऊ शकते.

बुद्धांच्या शिकवणीत मंगलत्व हे बाह्य परिस्थितीवर अवलंबून नसून मुख्यतः मनुष्याच्या आचरणाशी संबंधित आहे.

म्हणूनच मंगल परिणयाच्या प्रसंगी उच्चारलेल्या गाथा, स्वीकारलेले पंचशील आणि व्यक्त केलेल्या मंगलकामना यांचे खरे सार्थक विवाहानंतरच्या दैनंदिन जीवनात झाले पाहिजे.

ज्या घरात समता आहे, तिथे सन्मान आहे. जिथे सन्मान आहे, तिथे विश्वास वाढू शकतो. जिथे विश्वास आणि मैत्री आहे, तिथे सहजीवन अधिक मंगलमय होऊ शकते.

आणि म्हणूनच बौद्ध मंगल परिणयाचे अंतिम ध्येय केवळ दोन व्यक्तींना विवाहबंधनात जोडणे नसून, प्रज्ञा, शील, करुणा आणि मैत्री यांच्या आधारे एक कल्याणकारी गृहस्थजीवन घडविणे हे असले पाहिजे.

मंगलभावना

सब्बे सत्ता भवन्तु सुखितत्ता।

सर्व प्राणिमात्र सुखी होवोत.

भवतु सब्बमङ्गलं, रक्खन्तु सब्बदेवता।

सब्बबुद्धानुभावेन, सदा सोत्थी भवन्तु ते॥

सर्व मंगल घडो. सर्व देवता रक्षण करोत. सर्व बुद्धांच्या प्रभावाने सदैव कल्याण होवो.

टीप : शेवटची गाथा पारंपरिक परित्त-मंगलपाठात प्रचलित आहे. ती ऐतिहासिक बुद्धांचे थेट वचन म्हणून येथे उद्धृत केलेली नाही.

संदर्भग्रंथ आणि मूलस्रोत

मूळ सुत्तांच्या अधिक अभ्यासासाठी SuttaCentral पालि बौद्ध साहित्य संग्रह उपयोगी आहे.

लेखक: भदन्त डॉ. आयुपाल महाथेरो

एम.ए. | एम.फिल. | पीएच.डी. (मानसशास्त्र एवं इतिहास)

मुंबई विद्यापीठ

संपर्क: +91 98190 19289

ई-मेल: drayupal@gmail.com